Nâng cao chất lượng giáo dục truyền thống thông qua di sản văn hóa Óc Eo dành cho học sinh THCS trên địa bàn huyện Thoại Sơn (cũ)
Văn hóa Óc Eo – một trong những minh chứng tiêu biểu cho nền văn hóa cổ ở Nam Bộ – là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa và lòng tự hào dân tộc cho học sinh. Nghiên cứu này tập trung đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục truyền thống thông qua khai thác giá trị di sản Óc Eo cho học sinh THCS trên địa bàn huyện Thoại Sơn (trước sắp xếp). Từ thực tiễn thấy việc đưa di sản vào dạy học hiện nay vẫn còn dừng ở mức độ cơ bản, thiếu chiều sâu về nội dung, hạn chế về phương pháp và chưa được hỗ trợ đầy đủ bởi các điều kiện tổ chức. Tuy vậy, di sản văn hóa Óc Eo vẫn là nguồn tài nguyên giáo dục vô cùng giàu tiềm năng, có khả năng tạo nên những trải nghiệm học tập sống động và có ý nghĩa cho học sinh. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất cần mạnh mẽ đổi mới chương trình, mở rộng các hoạt động trải nghiệm tại di sản, đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp bền vững giữa nhà trường, nhà trưng bày và các cơ quan quản lý di sản nhằm khai thác hiệu quả giá trị của Óc Eo trong giáo dục hiện nay.
Keywords: Óc Eo culture, heritage education, traditional education, lower secondary school, An Giang
Giáo dục truyền thống cho học sinh đóng vai trò then chốt trong việc hình thành nhân cách, bồi dưỡng lòng yêu nước và ý thức bảo tồn di sản. Tỉnh An Giang là địa bàn sở hữu quần thể di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê, Giồng Xoài, Nền Chùa…, gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của cư dân cổ. Tuy nhiên, việc khai thác giá trị di sản Óc Eo vào giáo dục ở các trường THCS còn chưa đồng bộ, thiếu chiều sâu và chưa phát huy hết tiềm năng. Vì vậy, nghiên cứu này nhằm làm rõ cơ sở lý luận, thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục truyền thống thông qua di sản Óc Eo.
Công tác giáo dục truyền thống thông qua di sản thể hiện rõ chức năng giáo dục – chức năng cơ bản, quan trọng của bảo tàng, di tích. Bảo tàng – di tích là nơi lưu giữ, trưng bày, giới thiệu di sản văn hóa thực hiện sứ mệnh giáo dục di sản cho các thế hệ, đặc biệt là các thế hệ trẻ đáp ứng các nhu cầu của xã hội. Giáo dục trong bảo tàng khác với giáo dục thông thường là giáo dục trực tiếp từ di sản văn hóa – những hiện vật, di tích, tài liệu gốc, mang tính trực quan sinh động.
Đề tài “Nâng cao chất lượng công tác giáo dục truyền thống thông qua di sản văn hóa Óc Eo cho học sinh Trung học cơ sở trên địa bàn huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang” ở mức độ cấp cơ sở mang tính cấp thiết, góp phần nâng cao chất lượng trong công tác bảo tồn – phát huy giá trị di sản trong nhà trường và trong cộng đồng địa phương. Đề tài thực hiện trên cơ sở lý luận và quy định của pháp luật về giáo dục di sản. Để đảm bảo tính thiết thực và nâng cao độ tin cậy của kết quả nghiên cứu, nhóm thực hiện đề tài đã lựa chọn đối tượng khảo sát là học sinh bậc Trung học Cơ sở trên địa bàn huyện Thoại Sơn (trước sắp xếp). Toàn huyện trước sáp nhập có 16 trường THCS tổng số học sinh là 11.523, trong đó có 270 em học sinh người dân tộc Khmer, tạo nên nguồn dữ liệu phong phú và đại diện cho đặc trưng giáo dục địa phương. Việc khảo sát đồng thời trên tất cả các trường giúp phản ánh đầy đủ thực trạng, mức độ tham gia hoạt động giáo dục truyền thống và khả năng tiếp cận di sản Óc Eo của học sinh, từ đó làm cơ sở đề xuất các giải pháp phù hợp và khả thi.
Đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu mô tả – định tính kết hợp định lượng, nhằm đánh giá thực trạng giáo dục truyền thống thông qua di sản văn hóa Óc Eo và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả triển khai tại các trường THCS trên địa bàn huyện Thoại Sơn (trước sắp xếp). Đồng thời sử dụng phương pháp pháp phân tích, thống kê, tổng hợp, diễn dịch, quy nạp, lấy ý kiến chuyên gia, tổ chức chương trình thực tế. Phương pháp phỏng vấn sâu 176 phiếu gồm 4 đối tượng là chuyên gia, nhà quản lý, giáo viên và học sinh. Bên cạnh đó, sử dụng thiết kế đồ họa thiết kế học liệu.
Kết quả khảo sát ý kiến giáo viên và học sinh giúp đánh giá sâu sắc mức độ hiểu biết của học sinh về di sản Óc Eo, thái độ của các em đối với hoạt động giáo dục truyền thống, cũng như những thuận lợi và khó khăn trong quá trình tổ chức giáo dục di sản tại nhà trường. Kết quả từ bộ dữ liệu này là cơ sở khách quan để phân tích, đối chiếu với thực trạng đã ghi nhận và đề xuất các giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục truyền thống thông qua di sản Văn hóa Óc Eo trên địa bàn huyện Thoại Sơn (trước sắp xếp).
Tổng quan buổi thực hiện giáo dục truyền thống (Ảnh: Minh Thuận)
Qua khảo sát thực trạng giáo dục truyền thống thông qua di sản văn hóa Óc Eo tại 16 trường THCS trên địa bàn huyện Thoại Sơn (trước sắp xếp), kết quả cho thấy nội dung di sản chủ yếu được tích hợp trong các tiết dạy Lịch sử địa phương và một phần chương trình Lịch sử – Địa lý lớp 6. Giáo viên đã linh hoạt lồng ghép kiến thức về văn hóa Óc Eo vào nhiều môn học như Lịch sử, Địa lý, Ngữ văn, Giáo dục địa phương, Giáo dục công dân và thậm chí cả tiếng Anh thông qua hoạt động đọc – hiểu văn bản, sử dụng hình ảnh, video và tư liệu giới thiệu di sản. Có 39/51 giáo viên (76%) cho biết họ có tích hợp nội dung di sản Óc Eo vào bài giảng.
Tuy nhiên, việc đưa di sản vào dạy học và tổ chức hoạt động trải nghiệm vẫn gặp nhiều hạn chế. Các khó khăn được nêu nhiều nhất gồm: thiếu thời gian trong chương trình học, thiếu tài liệu chính thống và học liệu trực quan, hạn chế về chuyên môn tổ chức dạy học dựa vào di sản, thiếu mô hình – hiện vật hỗ trợ, khó khăn khi tổ chức tham quan do di tích cách xa trường và nguồn kinh phí còn hạn chế. Có 27/51 giáo viên (52,9%) phản ánh những khó khăn này.
Nhìn nhận rõ hơn từ thực tiễn, nhóm nghiên cứu đã trực tiếp tổ chức chuỗi 10 chương trình giáo dục truyền thống thông qua di sản văn hóa Óc Eo tại các trường THCS và tại Khu Di tích Khảo cổ Óc Eo – Ba Thê. Các chương trình được thiết kế theo hướng đổi mới, kết hợp giữa học tập lý thuyết với hoạt động trải nghiệm, trò chơi tương tác và thực hành tìm hiểu di sản. Học sinh được tiếp cận tri thức lịch sử một cách tự nhiên, sinh động và hấp dẫn hơn.
Hoạt động học sinh tiếp cận hiện vật gốc và thuyết minh hiện vật (Ảnh: Minh Thuận)
Các buổi hoạt động không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về giá trị lịch sử – văn hóa của Óc Eo, mà còn tạo cơ hội để các em rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, tư duy quan sát, năng lực thuyết trình, khả năng xử lý thông tin và tinh thần trách nhiệm với di sản quê hương. Đặc biệt, việc đưa học sinh đến tham quan trực tiếp tại Khu Di tích Khảo cổ Óc Eo – Ba Thê đã tạo nên trải nghiệm trực quan mạnh mẽ, giúp các em hình dung rõ hơn về không gian cư trú, đời sống và dấu tích của nền văn minh cổ. Kết quả ghi nhận cho thấy các chương trình này nhận được sự hưởng ứng tích cực từ học sinh và giáo viên, góp phần làm tăng hứng thú học tập môn Lịch sử, đồng thời củng cố ý thức bảo tồn di sản trong nhà trường. Đây là cơ sở quan trọng để đề xuất nhân rộng mô hình giáo dục di sản Óc Eo trong thời gian tới.
Học sinh khai thác thông tin hiện vật tại gian trưng bày (Ảnh: Minh Thuận)
Học sinh trải nghiệm các bước trong chương trình “ Em làm nhà khảo cổ” tại di tích (Ảnh: Minh Thuận)
Ths. Lê Thị Hậu đang chia sẻ thông tin hiện vật với học sinh (Ảnh: Minh Thuận)
Từ những thực tiễn và dữ liệu thu thập được, nhóm thực hiện đề tài đã phát triển và dự thảo bộ sản phẩm khoa học – giáo dục chuyên đề, bao gồm:
- Sách hướng dẫn giáo dục di sản dành cho học sinh THCS, trình bày kiến thức cô đọng, trực quan, phù hợp với lứa tuổi.
- Bộ câu hỏi tương tác giúp học sinh rèn luyện tư duy, phát triển năng lực tìm hiểu lịch sử và khám phá hiện vật.
- Chương trình giáo dục di sản áp dụng tại trường và tại di tích, gồm các hoạt động trải nghiệm, dự án học tập và bài tập.
- Quyển catalogue “100 hiện vật Óc Eo tiêu biểu”, giúp học sinh và giáo viên có tư liệu hình ảnh – mô tả chuẩn hóa, hỗ trợ hiệu quả cho quá trình dạy và học.
Bộ sản phẩm này không chỉ góp phần giải quyết tình trạng thiếu tài liệu chính thống về di sản Óc Eo trong trường học, mà còn là cơ sở quan trọng để mở rộng mô hình giáo dục di sản tại các trường THCS trên địa bàn huyện Thoại Sơn (cũ) trong thời gian tới.
Học sinh cùng với thành quả trải nghiệm hoạt động tại di tích (Ảnh: Minh Thuận)
Từ những kết quả trên, nghiên cứu đề xuất những giải pháp để nâng cao chất lượng công tác giáo dục truyền thống thông qua di sản văn hóa Óc Eo bao gồm các giải pháp về cơ chế; thường xuyên đổi mới công tác trưng bày, đổi mới hoạt động hướng dẫn tham quan; nâng cao kỹ năng xây dựng, tổ chức chương trình giáo dục di sản tại bảo tàng, di tích; đa dạng hóa các hoạt động giáo dục. Ngoài ra, để phát huy hiệu quả lâu dài, cần thiết phải xây dựng cơ chế phối hợp bền vững giữa nhà trường – bảo tàng – cơ quan quản lý di sản, đồng thời hoàn thiện tài liệu, mở rộng hoạt động trải nghiệm và đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa người học. Đây cũng chính là định hướng quan trọng nhằm đưa di sản Óc Eo trở thành nguồn lực giáo dục bền vững, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục truyền thống tại huyện Thoại Sơn nói riêng và tỉnh An Giang nói chung.
Lê Thị Hậu, Hồ Phan Tố Quyên, Trương Minh Thuận
